De gelukzaligheid van het kapitalisme

Om allerlei redenen is Euphoria een vertaal- en ondertitelklus die anders is dan andere. Allereerst vanwege de tekst: monologen en dialogen die nooit monologen en dialogen zijn geweest. Het zijn allemaal citaten uit bronnen als filosofische beschouwingen, economische verhandelingen, poëzie uit de oudheid, rapteksten en nog veel meer, van Theodor Adorno tot Snoop Dogg, van Tacitus tot Karl Marx, van Adam Smith tot Charles Bukowski enzovoort. Uit ruim honderd verschillende bronnen heeft Julian Rosefeldt, de maker, geput. In onderstaande korte clip vertelt hij meer over dat recyclen van tekst. Er komt ook een min of meer complete lijst van auteurs langs die hij citeert.

Het vertalen van citaten lijkt misschien een karweitje van niks, vooral als het uit een tekst is die al is vertaald. Pluk het citaat uit de bestaande vertaling en je bent klaar. Maar zo simpel is het niet. Zoals altijd bepaalt de context een groot deel van de betekenis en dus moet je kijken of die oude vertaling wel in een nieuwe context past. Vaak wordt er net een ander betekeniselement uit het citaat aangelicht en dat kan weer tot een nieuwe vertaling leiden omdat dit element in de oorspronkelijke vertaling misschien juist onderbelicht bleef.

Het is ook altijd oppassen als het citaat zelf een vertaling is. Zo zitten in het Engelstalige Euphoria citaten die oorspronkelijk uit het Grieks, Latijn, Spaans, Duits, Frans en Nederlands komen. Dan kan het verstandig zijn om te kijken hoe de Engelse en de Nederlandse vertaling zich tot elkaar en tot de oorsprong én tot de nieuwe context verhouden. Die laatste gaf elke keer de doorslag, maar ik was blij dat bijvoorbeeld Martin de Haan mij zijn vertaling van een paar citaten uit het werk van Houellebecq mailde zodat ik kon zien of en hoe die directe vertaling in de nieuwe context paste. Curieus was dat ik bij het oorspronkelijke Nederlands van Rutger Bregman ook moest kijken of het ongewijzigd kon blijven in mijn Nederlands.

Sommige vertalingen van citaten vallen meteen goed uit. Zo wordt bij Marx’ uitspraak dat de geschiedenis zich herhaalt, altijd gezegd dat dit eerst gebeurt als tragedie (Tragödie) en dan als klucht (Farce). Andere bekende citaten moeten keer op keer opnieuw worden vertaald, lijkt het. ‘This is the way the world ends / Not with a bang but a whimper.’ Die slotregels van T.S. Eliots The Hollow Men duiken geregeld op in een nieuwe context, maar dat is niet de enige reden dat ze elke keer anders worden vertaald. Lang, lang geleden had ik me al aan een vertaling van deze regels gewaagd, en van alle voorgaande regels van Eliots gedichtencyclus. Het probleem van toen is nog hetzelfde: wat maak je van die twee slotwoorden? Mijn oplossing van toen bevalt me niet meer. En die van Paul Claes, ‘een kreun’, past misschien wel in het hele, ook door hem vertaalde, vijfdelige gedicht, maar minder in de nieuwe context van Euphoria. Andere vertalingen van deze regels eindigen steeds anders. Dit is mijn nieuwe versie:

screenshot uit ondertitelsoftware

Misschien is het zelfs een goede vertaling in de oorspronkelijke context van het gedicht, maar het gaat hier om de context van Rosefeldts Euphoria. En die is groter dan alleen de verzameling citaten die hij tot een verhaal en een betoog heeft geschikt, groter dan de film waarin dat verhaal zich ontvouwt.

Normaal ken je als ondertitelaar de hele context van je vertaling. Je vertaalt altijd met het beeld van de film of de serieaflevering erbij. (Alleen mensen die weinig kaas hebben gegeten van ondertiteling, denken nog wel eens dat het ook zonder kan en sturen alleen tekst naar de vertaler.) In dit geval kende ik niet de hele context, want Euphoria is niet alleen de bijna twee uur durende film die ik heb gezien en ondertiteld, maar een complete hal vol filmschermen waarop veel meer is te zien.

Een eerdere vertoning, met de nu door mij ondertitelde film in het midden van het beeld

Op de andere schermen worden geen andere teksten gesproken, alleen worden delen van het gesprokene uit de centrale, door mij vertaalde film ook gezongen in die film en op de andere schermen. Hoe dat zich allemaal tot elkaar verhoudt en hoe het een de betekenis van het ander zal kleuren, is ook voor mij nog een verrassing.

Dat heb ik als vertaler nog niet eerder meegemaakt. En ik kan me ook niet heugen dat ik ooit zo’n politieke film of serie heb vertaald. Rosefeldt citeert uit bronnen van zeer verschillende filosofische en politieke herkomst, maar aan het eind is wel duidelijk waar zijn voorkeur naar uitgaat.

Wie daar benieuwd naar is en naar hoe bijvoorbeeld de Eliot-vertaling in zijn nieuwe context past, kan zich van 9 – 25 juni onderdompelen in de wonderlijke gelukzaligheid van het kapitalisme als de filminstallatie Euphoria tijdens het Holland Festival te zien is in de Centrale Markthal te Amsterdam.

PS Er is nog iets ongewoons aan Euphoria. Het weer oppikken van een goede, oude gewoonte: de vertaalcredit is niet, zoals tegenwoordig meestal gebeurt, weggelaten of helemaal achteraan geplakt waar niemand hem meer ziet, maar duikt al redelijk aan het begin van de film op:

naamsvermelding

Wereldboekendag

Het is World Book Day. Daarom wordt er vandaag wereldwijd aandacht besteed aan de mensen die ervoor zorgen dat al die boeken in al die talen uiteindelijk van de drukpers kunnen rollen.Want achter elk boek zit niet alleen een schrijver (of schrijvers), maar ook een illustrator, een vormgever, een redacteur, een uitgever, een persklaarmaker, een corrector, een zetter, een drukker. En in veel gevallen een vertaler natuurlijk.

Vandaag duiken dan ook links en rechts op sociale media foto’s op van de persoon achter het boek, letterlijk, plus eentje naast het boek. Dat is het actiemodel, maar ik laat hier liever zien op welke aanbevelenswaardige manier uitgeverij Kievenaar dat aanpakt. Niet alleen vermelden ze de vertaler op het voorplat, achterin staat ook een korte introductie van de vertaler. Dit komt uit De singulariteit, mijn vertaling van Balsam Karams Zweedse prachtboek.

Fijne Wereldboekendag!

Siberië (Moeyaert, Colmer, Kloos)

De nieuwe Filter, tijdschrift over vertalen, lag onlangs in de brievenbus met daarin een stuk van David Colmer over zijn Engelse vertaling van een gedicht van Bart Moeyaert. Hij zal deze jaargang steeds iets schrijven over het vertalen van poëzie aan de hand van een concreet voorbeeld. Dat doet hij in het Engels en dat wordt steeds door mij vertaald, zoals ik eerder al deed met het nawoord bij zijn vertaling van Radna Fabias’ Habitus en zijn artikel over het bijna zeventig jaar verlate debuut van Basuki Gunawan. Wordt vervolgd.

openingsartikel van Filter 30/1

Een goed verstaander heeft niet genoeg aan een heel woord

Gisteren schoot ik in de lach bij de laatste aflevering van Carnival Row. Die serie speelt zich af in een wereld waarin naast mensen ook allerlei mythische wezens leven zoals saters en elven. De mythische wezens worden nogal gediscrimineerd door de mensen, maar natuurlijk is er een duo dat in de liefde daar dwars tegenin gaat.

Hij, een sater, is zwaar mishandeld waarbij een van zijn hoorns is afgebroken. Zij, een mens, haalt een tijdje later liefdevol een verband van zijn hoofd en dan blijkt de hoorn er weer aan te zitten. Zij pakt zijn hoofd in haar handen, kijkt er nog eens naar, laat het los en zegt: ‘Elke etage is zichtbaar. Het is prachtig.’ Volgens de ondertiteling.

Impressie van beeldmateriaal waarmee ondertitelaars vaak werken

Nu onthult het welgestelde koppel even later een soort straatverlichting in het hofje waar ze wonen, dus ik vermoed dat de vertaler het daarmee in verband heeft gebracht. Dankzij het licht is elke etage nu zichtbaar. Alsof de vrouw dat al heeft gezien en het nu als een vooraankondiging van wat er komen gaat, aan hem vertelt. Maar er is letterlijk iets over het hoofd gezien en daardoor ook misverstaan.

Ligt dat aan de vertaler of de ‘creative supervisor’ die volgens de eindcredits blijkbaar ook verantwoordelijk is voor de ondertiteling? Misschien. Het is wel een beetje vreemde tekst op dat moment al, maar als er ‘Every floor is visible’ in het script heeft gestaan, ook weer niet zo raar.

Ligt het dan aan de zogenaamde scriptor, degene die een film of serie kijkt, afluistert en een script van de gesproken tekst maakt? Misschien, maar wellicht hebben de scriptor en de vertaler met beeldmateriaal moeten werken dat door de producenten met opzet verslechterd is zodat als het uitlekt niemand er iets aan heeft. Zeker bij ondertitelclips van populaire series en films worden kleurbeelden vaak zwartwit, staat er een enorm watermerk door het beeld en is de resolutie zeer laag. Wie een ondertitelclip fullscreen bekijkt, ziet geregeld blokjesbeeld.

Misschien hebben ze niet gezien wat ik als kijker meteen zag. Door de hoorn van de sater liepen nu gouden aderen. Zijn hoorn was aan elkaar gelijmd met een vorm van kintsugi, de Japanse techniek om de breuken in aardewerk juist te accentueren en te repareren met goud. ‘Every flaw is visible’, zegt de vrouw, niet ‘every floor.’ Elke gouden barst en breuk is zichtbaar en juist daarom is het prachtig.

Het is een voorbeeld van hoe de film- en televisiebranche zelf foute vertalingen in de hand werkt. Een goede ondertitelaar heeft goed beeld nodig. Want met slecht beeld is het niet alles goud wat er blinkt. Als er al iets blinkt.

PS En misschien lag het wel niet aan slecht beeld, maar aan het ontbreken van kennis. Wie nog nooit kintsugi heeft gezien of er nog nooit iets over heeft gehoord of gelezen, snapt waarschijnlijk ook niet wat er speelt en waar de vrouw op doelt. Je weet niet wat je ziet als je het niet weet.

Parel duiken

Aan het begin van de boekenweek 2023 werd gisteren het nieuwe nummer van de Parelduiker ten doop gehouden in het theater van de OBA (Openbare Bibliotheek Amsterdam). Op het grote scherm achter het spreekgestoelte glansde het omslag van dat nummer waarop het gezicht prijkt van een jonge Basuki Gunawan. Dat is de auteur van Winarta, een vorig jaar juichend ontvangen Nederlands debuut dat bijna zeventig jaar is uitgesteld. Lees bijvoorbeeld Een groot talent waar niemand op zat te wachten, de recensie van Alfred Birney in De Groene Amsterdammer die het een meesterwerk noemt.

David Colmer, begenadigd vertaler Nederlands-Engels, vertelt in de Parelduiker hoe de schrijver en zijn novelle aan de vergetelheid zijn ontrukt en hoe het kan dat hij daar zelf een rol in heeft gespeeld. Aangezien Davids vorm van parel duiken in het Engels was gesteld, moest het stuk worden vertaald en dat heb ik gedaan. Trouwe bezoekers van deze site weten dat ik al eerder zijn nawoord bij zijn vertaling van Radna Fabias’ Habitus vertaalde dat als Springen en morrelen op onder andere Vertaalverhaal verscheen. En onze samenwerking is nog niet afgelopen want er verschijnen dit jaar nog meer door mij vertaalde stukken van zijn hand. Waarover later meer.

Wie het verbazingwekkende verhaal over Gunawan en zijn Winarta wil lezen, kan zich abonneren op de Parelduiker of het nummer in de boekhandel kopen. Zie de lijst van boekhandels op de site van het blad.