Vandaag is het veertien jaar geleden dat Hendrik Jan Marsman overleed, de man die de buitenwereld vooral kende als Bernlef. Ooit stond daar nog de letter J voor, maar sinds 2002 vond hij die niet meer nodig. De enkele keer dat hij met voornaam werd aangeduid was dat als Henk. Hij was dichter, essayist, prozaïst én vertaler.
Ik heb me af zitten vragen welke formulering het best mijn verhouding tot hem kenschetst. In de voetsporen van, het kielzog, navolging. Hij deed veel wat ik ook en deels dankzij hem doe. Hij is mij voorgegaan. Die simpele bewoording is denk ik het adequaatst. En je zou kunnen zeggen dat hij nog regelmatig ergens voor me opduikt aan de rand van mijn blikveld, waar naar zijn idee veel interessantere dingen gebeuren dan waar de ogen zich op focussen.
Dus toen het tijdschrift De Parelduiker in de persoon van redacteur Hein Aalders me dit voorjaar verzocht of ik iets wilde schrijven over de vertaler Bernlef, hoefde ik daar niet lang over na te denken. Binnenkort verschijnt het aan Bernlef en K. Schippers gewijde nummer met daarin mijn vrij omvangrijke bijdrage. Ruim 32 jaar geleden was ik recensent van De Groene Amsterdammer en kreeg ik ook een verzoek iets over Bernlef te schrijven, maar toen over de dichter, want hij had net de P.C. Hooftprijs voor zijn poëzie gekregen.
Vandaag leek me een goed moment om dat eveneens forse stuk weer toegankelijk te maken voor anderen. (Het stond op mijn oude, inmiddels verdwenen homepage en was ook al een tweede keer in druk verschenen, in J. Bernlef: de waarnemer: een documentaire (2015) van Hans Dütting (in eerste instantie zonder mijn toestemming. Later is die alsnog verkregen.)) En natuurlijk is daarin ook aandacht voor zijn vertaalwerk, want dat lag vaak in het verlengde van zijn poëzie of andersom, getuige met name de vertalingen van Tomas Tranströmer.
Zodra Trini de jongen zag herkende ze hem, mijn broertje heeft een gezicht dat nog niet verwrongen is zei Mende op een dag daar in nummer vier, dat moest een jaar geleden zijn geweest aan het eind van de maand aangezien ze ongesteld was en gevoelige borsten had, het gaat evengoed doorlekken zei ze toen Trini alle handdoeken en lakens tevoorschijn had gehaald die ze kon vinden, ik vind het niet fijn als het een smeerboel wordt terwijl ze kast na kast doorzocht naar nog meer. Dat gezicht had hij niet meer en toch herkende Trini hem. Als hij nu hier staat is het vanwege mij dacht ze als hij nu hier staat is dat omdat Mende hem dat gevraagd heeft.
Zo begint donkere materie, de nieuwe door mij vertaalde roman van Balsam Karam die vandaag verschijnt. Eerder vertaalde ik voor het helaas gesneefde Kievenaar al haar vorige boek De singulariteit. De Nederlandse vertaling is inmiddels gevolgd door een Albanese, Arabische, Bulgaarse, Deense, Engelse, Koerdische, Noorse, Servische en Spaanse. Gelukkig heeft uitgeverij Jurgen Maas een goede neus voor schrijvers die ertoe doen en besloten dat haar nieuwe boek ook Nederlandse lezers weer bij de kladden moet kunnen grijpen.
omslag: Irwan Droog, bewerking van oorspronkelijk ontwerp van Sara R. Acedo
‘Een liefdesroman’ is de ondertitel, een aanduiding die ook wel gebruikt wordt voor ‘romantische’ lectuur à la de bouquetreeks. Dit werk staat daar diametraal tegenover. Maar het gaat wel over de liefde, voor hetzelfde en het andere geslacht, over de liefde van en voor bloedverwanten, over de liefde die solidariteit heet. En het gaat over uitbuiting en geweld, geweld tegen vrouwen met name, in zijn afgrijselijkste vormen, maar ook over verzet daartegen dat misschien ook een vorm van liefde is.
‘Radicaal en gedurfd,’ schrijft een van Zwedens grootste kranten en een andere dat ze ‘de grenzeloze onrechtvaardigheden van de wereld tot leven weet te brengen en een gevoel schept van een filmisch, koortsachtig bestaan als in een droom’. Eén recensent spreekt niet over ‘fictie’ maar over ‘Balsam Karams lyrische frictie’. Een andere wordt er welhaast religieus van: ‘In de diepte van de tekst schemert een genade met een heel sterk licht,’ maar schrijft ook dat ‘de afwezigheid van psychologisering ontegenzeggelijk goed is voor de gezondheid’.
Het boek lijkt een voortzetting van het vorige, zoals dat ook een vervolg op het debuut van Karam leek te zijn. Het verhaal van de personages wordt voortgezet door nieuwe personages in soortgelijke omstandigheden. Ook stilistisch borduurt Karam voort. Het grootste deel van boek is geschreven in de voortmeanderende stijl die het begin van De singulariteit kenmerkt en een recensent tot deze typering brengt: ‘Karam schrijft een pulserend proza, haar lange kronkelende zinnen grijpen je beet’. Maar ook donkere materie heeft meer stijlen. Het slot kent een constante perspectiefwisseling die ook in het vorige boek voorkwam. Nieuw zijn de interviewfragmenten waaruit de vragen zijn verdwenen. De hierboven geciteerde beginpagina wordt gevolgd door deze:
Het was vrijdagmiddag halfdrie toen de jongen langs de westkant van de afgebrande velden aan kwam lopen en naar hen begon te roepen, Campo! Campo! schreeuwde hij onophoudelijk heen en weer benend en waar zijn jullie, stelletje klojo’s voordat hij zijn vuisten, niet heel grote, omhoogstak; Zonnebloemers riep de jongen wijdbeens en kom naar buiten voordat ik gek word richting de huisjes waar de mensen van Campo bij hun raam of in de deuropening waren gaan staan om hem vandaar te bekijken. De jongen was heel moe en uitgedroogd, dat zag je aan zijn handen en in zijn gezicht, aan de schoenen twee maten te groot en de kapotgescheurde mouwen, dat hij lang op pad was geweest zonder fatsoenlijk te slapen, dat een driftig zoeken hem helemaal hierheen had gevoerd en dat hij onderweg ergens, misschien al vanaf het prille begin, had beseft dat wat hij zocht niet hier zou zijn, mijn zus, huilde de jongen daar voor de huisjes, breng me alsjeblieft bij mijn zus terwijl hij wanhopig heen en weer liep over Campo.
De jongen kwam op een vrijdag en ook al zag iedereen op Campo bij wie hij hoorde toch wachtten ze even af en verwelkomden ze hem niet meteen, de angst was te groot, zeiden de Zonnebloemers toen ze de jongen later met opgewarmde kokosmelk uit een kom en een groot stuk worteltaart de ergste honger lieten wegeten om hun daarna te vertellen waarvoor hij was gekomen, en over Mende zijn zus van zeventien van wie de Zonnebloemers al hielden, dat ze verdwenen was, dat hij nu al ruim drie maanden op haar terugkeer had gewacht en dat hij haar niet meer alleen kon zoeken, dit is niet de eerste keer zei de jongen en hij keek naar de Zonnebloemers Trini, Dida, Ibo en Mona, jullie hebben haar gevonden de vorige keer dat ze verdween en daarom ben ik hierheen gekomen – zodat we haar samen kunnen vinden zei de jongen die avond aan de eettafel. Later vouwde de jongen zijn handen als in gebed onder zijn kin en zei hij mijn zus is mooi en heel aardig – ze is lang en blij en hartelijk en vriendelijk als ze praat – ze is nu drie maanden geleden verdwenen en heeft wonden op haar armen en benen – ze verdween op een ochtend om de moeder van Rozalin te gaan zoeken en nu mis ik haar – ze verdween op bijna de dag af een jaar na de eerste keer en nu mis ik haar – ze verdween en zei dat ze heel snel terug zou komen, maar dat was niet zo – ze verdween en voordat ze verdween vertelde ze me over jullie en over de brand in het restaurant – over Campo en de Zonnebloemers – over Trini, Dida, Ibo en Mona – over Mister en Misters mannen – over de bloemenhuisjes en de velden – over de vijgenboom en de autoweg – over de meisjes en de interviews – over Lupe, Irma en alle papieren – over Marcos, Lia en Orion – over de liefde en de toeristenhuizen – en over hoe je hier moest komen natuurlijk – ze vertelde hoe je hier moest komen en zei dat ik jullie moest opzoeken als dat echt nodig was – en dat is het – voor mij is dit echt nodig zei de jongen en hij keek om zich heen daar in de Zonnebloem.
En over alles waarover Mende hem vertelde, en nog meer, vertelt ook dit boek. De beginregels keren later tot en met de smeerboel nog eens woordelijk terug. Hoe dat zit ontdek je als je deze donkere materie leest.
Balsam Karam donkere materie (vertaald uit het Zweeds door Hans Kloos) Uitgeverij Jurgen Maas, 1 september 2026
De KB, onze nationale bibliotheek, heeft een vertaling van mij in brand gestoken, heb ik onlangs ontdekt. Maar laat ik bij het begin beginnen, want er dook meer onvermoeds op. De afgelopen maanden heb ik me verdiept in het vertaalwerk van Bernlef, waarover later dit jaar meer, en die citeert in een stuk over de Amerikaanse dichter Wallace Stevens Peter Nijmeijers vertaling van het gedicht ‘The House Was Quiet and the World Was Calm’. Aangezien ik dat ruim dertig jaar geleden ook heb vertaald, besloot ik het origineel erbij te pakken en eens te kijken of ik die vertaling terug kon vinden. Toen ik Stevens’ CollectedPoems uit de kast pakte en opensloeg viel daar een opgevouwen papier uit dat met zijn kartelranden verraadde dat het stamde uit de tijd van kettingpapier en matrixprinters, nog voor Windows en internet, de tijd ook dat ik die vertaling maakte en nog aan het begin van mijn vertaalcarrière stond. Bij het openvouwen zag ik echter al dat het geen gedicht was, maar een kort stuk proza, getiteld De volière van Stevens.
De vierde van vijf tekeningen van Jeroen Henneman
Plotseling zag ik mezelf weer staan in de grote zaal van De Balie in Amsterdam terwijl ik het voorlas. In de tijd dat ik alleen met dat ene gedicht was bezig geweest, had ik me met vier anderen op instigatie van Stichting Perdu ook gestort op Stevens’ grote reeks Notes toward a Supreme Fiction, een centrale cyclus in zijn oeuvre. Wij, Rein Bloem, Onno Kosters, K. Michel, Rob – niet Bob zoals dbnl.org hem abusievelijk noemt – van Rossum en ik, hadden de 32 gedichten onderling verdeeld en haalden elkaars vertalingen net zo lang door de mangel tot we allemaal tevreden waren. Na een jaar of drie kwam daar iets uitrollen wat het daglicht wel kon verdragen, meenden wij en de redactie van De Revisor ook, want die besloot ons werkstuk te publiceren, een heel nummer aan Wallace Stevens te wijden en om Jeroen Henneman te vragen onze Notities te verluchten met enkele tekeningen. Blijkbaar was ik destijds zo gefocust op de tekst dat ik blij verrast werd door Hennemans werk toen ik het Revisor-nummer opensloeg dat ik naast Stevens’ werk in mijn kast had staan. Bovendien werd er een literaire avond rond Wallace Stevens georganiseerd in De Balie bij het Leidseplein en met het mini-lezinkje over Stevens’ volière lichtte ik daar mijn vertaling toe van één van die gedichten, het zesde uit de tweede afdeling ‘Het moet veranderen’, waarin de dichter vreemde klanken ontlokt aan vogels.
De volière van Stevens
Bethou me. Zou een mus dit werkelijk uit zijn snavel kunnen krijgen, vroeg ik me af bij het maken van de eerste vertaling van dit gedicht. Met extra aandacht heb ik nog eens geluisterd naar het frequente gekwetter in de binnentuin waar ik op uitkijk. De enige keer dat mijn vooringenomen oren het meenden te horen was toen Boris, de seniele huiskat, weer eens vanachter het raam naar de vogels zat te mekkeren. BiDOUWmie! Boris is wel ver heen, maar een mus is hij nog steeds niet‚ al kent hij misschien, volgens Stevens, dat verlangen. Geen onomatopee dus kon ik besluiten. En na ‘begij me’ en ‘weesgij mij’ kwam ik uit op drie vette IJen: zijgij mij, aldus Stevens’ kolder onderstrepend.
Verderop in hetzelfde gedicht staat herhaaldelijk een echt klanknabootsend woord. Nu is het met onomatopeeën vreemd gesteld. Als klanknabootsers zouden ze in elke taal eigenlijk gelijkluidend moeten zijn, maar een Engelse hond blaft WOOF. een Nederlandse WAF, en een Zweedse zelfs VAOV. Wat nu te doen met het Amerikaanse ké-ké? Stevens maakt het extra lastig door dit geluid uit minstens drie snavels te laten klinken: die van het wrede winterkoninkje, de snode gaai en het klokkend roodborstje. Op dit punt aangekomen begon ik zo langzamerhand te twijfelen aan Stevens’ kennis der natuur. De gaai is tot heel wat imitaties in staat, maar winterkoninkje en roodborstje zingen toch echt elk, conform het spreekwoord, zoals ze gebekt zijn. Dat komt hier echter niet in Stevens’ kraam van pas en dus zet hij de werkelijkheid weer eens vrolijk naar zijn hand. Ké-ké is wel een onomatopee, maar dan voortgebracht door eenheidsworstvogels die de werkelijkheid zijn ontstegen, al zijn ze van steen. Ik besloot het in alle complexiteit simpel te houden. Alleen de spelling werd Nederlands: kee-kee.
Stevens gebruikt vaak de natuur om de ontoereikendheid van de werkelijkheid gestalte te geven. Onder het begrippenpaar werkelijkheid/verbeelding lijkt het duo natuur/cultuur schuil te gaan. En al zijn er ook lachwekkende cultuurdragers als Generaal Du Puy en Koorheer Aspirine, de natuur komt er niet genadig af. Het is binnen dit bestek helaas onmogelijk om uitgebreid in te gaan op zijn idee van de natuur, maar het is geloof ik een van de problemen die ik heb met Stevens. Zo zet hij de natuur in dit gedicht wel heel stijf in de hoek en in mijn ogen hoort de natuur daar niet thuis. Aan de andere kant doet hij dat weer op zo’n meesterlijke wijze met zo’n droge, laconieke laatste regel, dat ik u de vertaling tot slot niet wil onthouden.
VI
Zijgij mij, zei mus, tot het verkreukte blad, En u, en u, zijgij mij als u fluit, Als in mijn hakhout u aanschouwt mijn zijn.
Ah, kee! wrede winterkoning, snode gaai, Kee-kee, stort de roodborst klokkend uit, Zijgij, zijgij, zijgij mij op mijn tra.
De regen had zulk stompzinnig minstreelschap En zoveel klepels kleppend zonder klok, Dat dit zijgij weerklinkt als een hemelse gong,
Eén stem die herhaalt, één onvermoeibare korist, De frasen van een enkele frase, kee-kee, Een enkele tekst, monotoon graniet,
Eén enkel gezicht, als een foto van het lot, Glasblazersfatum, bloedeloze episcopus, Oog zonder lid, geest verstoken van dromen -
Dit komt van minstreels zonder minstreelschap, Van een aarde waar het eerste blad vertelt Van bladeren, waar de mus een vogel is
Van steen, die nooit verandert. Zijgij hem, u En u, zijgij hem en zijgij. Het is Een geluid als alle andere. Het houdt op.
Na al die tijd zou er nu vast een andere vertaling ontstaan – zo zou die voor het Nederlands zo vreemde hoofdletter aan het begin van elke regel vermoedelijk verdwijnen – maar de anderen hadden mijn vertaling toch genoeg gemangeld om er een Nederlands gedicht uit te persen.
Laatste tekening van Henneman bij Stevens’ cyclus
In Stevens’ verzamelde gedichten – er bestaat nog een bijna even kloeke Opus Posthumous – vond ik het origineel terug van het gedicht waarnaar ik eigenlijk op zoek was. Mijn vertaling was wat lastiger te vinden. Vreemd genoeg, want de vormgeving maakte het ding juist opvallender. Ik zocht naar een kokertje, net iets groter, langer en steviger dan die van een rol wc-papier. Uiteindelijk vond ik het achter een rij Engelstalige bloemlezingen, samen met een conservenblik dat er blijkbaar ook achter was gerold, de prozaïsch getitelde Poems In A Tin van Sally Crabtree. Dit kwam er uit het kokertje tevoorschijn.
Een gedicht op vitrage. Ik geloof niet dat ik zoiets daarvoor of daarna nog heb gezien. Op de een of andere manier lijkt het zelf afkomstig uit dat stille huis in die kalme wereld. Lees het hieronder strofe voor strofe op de vitragepagina’s.
Er waren maar tachtig exemplaren van gemaakt en ik was benieuwd of ervan dit maaksel uit internetloze tijden iets zou zijn terug te vinden op het wereldwijde web. Zo belandde ik op het blog van Paul van Capelleveen, collectiespecialist Moderne bijzondere gedrukte werken en Boekgeschiedenis bij de KB, die op die site verslag doet van zijn ervaringen als conservator.
colofon – met een spelling die in 1989 nog weleens voorkwam
Aflevering 375 is getiteld Op tafel: Het huis was stil en de wereld kalm en opent zo: ‘Een boek in de brand steken, alleen maar om uit te vinden van welk materiaal het is gemaakt – dat doen we niet vaak bij de KB, maar nu was het toch noodzakelijk.’ Ik viel bijna van mijn stoel. Was een vertaling van mij in brand gestoken? En dan nog wel door de KB, de behoeder van ons geschreven erfgoed? Ik had de reden wel gelezen, maar was toch vooral verbijsterd. Na een beschrijving van het uitzonderlijke drukwerk kwam de aap uit de mouw. Om te bepalen wat voor stof de vitrage was, is niet het hele ding maar een klein stukje van een van die talrijke rafeldraden verbrand. Zou er alleen as overblijven, dan zou het een natuurlijke stof zijn – linnen, had de antiquaar gezegd bij wie de KB het had aangeschaft. Maar het kleine draadeindje smolt alleen. Een kunststof dus. Had men mij geraadpleegd, dan had ik dat ook kunnen vertellen. Maar niets fijner natuurlijk dan iets doen wat een conservator eigenlijk verboden is. Met als bijkomend gevolg dat wanneer ik nu aan Wallace Stevens denk, mijn hersenen de geur tevoorschijn toveren van een stinkveter.
Eén op de zeven mensen schijnt last te hebben van migraine. Dan is het eigenlijk verbazingwekkend dat we zo weinig weten van een aandoening die veel mensen simpelweg uitschakelt wanneer ze er door getroffen worden. Als leek was ik zelf amper op de hoogte van de aard en de gevolgen van migraine. Daar heeft mijn laatste vertaalklus voor Atlas Contact flink verandering in gebracht. De Zweedse psychologe Celia Svedhem schrijft met De donkere kamer ‘een geschiedenis van migraine en de zoektocht naar verlossing’, zoals de ondertitel het zegt.
het voorplat
Dat doet ze aan de hand van haar eigen en andermans ervaringen met de aandoening. Tot die anderman behoort een keur aan schrijvers, wetenschappers, kunstenaars en musici als Virginia Woolf, Lewis Carroll, Charles Darwin, Sigmund Freud, Salvador Dalí, Richard Wagner, de Zweedse thrillerschrijver Arne Dahl en nog vele anderen. Dat resulteert in een openhartig, eerlijk en
Alle schetsen willen werkelijkheid worden. Haast veertig jaar geleden is het al dat ik een zinnetje uit het prozagedicht ‘Det blå huset’ van Tomas Tranströmer als motto gebruikte voor een eigen gedicht. Dat blauwe huis is me altijd blijven vergezellen.
Bijna tegelijkertijd kreeg ik dit jaar het verzoek om iets te schrijven voor het nieuwe nummer van Filter, tijdschrift over vertalen, en om iets over vertalen te komen vertellen bij het lustrum van Nordom, de Amsterdamse studievereniging voor scandinavistiek. Die combinatie deed me dat huis weer betreden en nu werd het tijd het ook maar eens zelf in te richten, dat wil zeggen te vertalen.
Van wat ik voor Filter schreef, Van een domme fout tot een blauw huis, is het begin terug te vinden op de site van het tijdschrift. Het stuk eindigt met maar liefst twaalf versies van ‘Det blå huset’ in tien talen, met Bernlefs versie, die voor mij de eerste was, als eerste en als laatste mijn eigen kakelverse vertaling die misschien ook anderen kan vergezellen:
Het blauwe huis Tomas Tranströmer
Het is nacht en de zon schijnt. Vanuit het dichte bos sta ik naar mijn huis te kijken met zijn nevelblauwe muren. Alsof ik nog maar pas dood ben en het huis vanuit een nieuwe hoek zie. Het staat er al ruim tachtig zomers. Het hout is geïmpregneerd met vier lagen blijdschap en drie lagen verdriet. Wanneer iemand sterft die in het huis woont, wordt het overgeschilderd. De dode schildert zelf, zonder kwast, van binnenuit. Aan de andere kant ligt open terrein. Vroeger een tuin, nu verwilderd. Stilstaande stortzeeën van onkruid, pagodes van onkruid, aanrollende tekst, oepanisjaden van onkruid, een Vikingvloot van onkruid, de drakenkoppen, lansen, een onkruidimperium! Over de verwilderde tuin wentelwiekt de schaduw van een boemerang die keer op keer wordt geworpen. Dat houdt verband met iemand die lang voor mijn tijd in het huis heeft gewoond. Een kind haast. Van hem gaat een impuls uit, een gedachte, een wilsgedachte: “scheppen . . . tekenen . . .” Om aan zijn lot te ontsnappen. Het huis lijkt op een kindertekening. Een plaatsvervangende kinderlijkheid die opkwam omdat iemand te vroeg de opdracht in de wind sloeg kind te zijn. Open de deur, stap naar binnen! Hier huist de onrust in het gebinte en vrede in de muren. Boven het bed hangt een zondagsschilderij dat een schip voorstelt met zeventien zeilen, bruisende branding en een wind die zich door de vergulde lijst niet laat stoppen. Het is altijd heel vroeg hier binnen, nog voor de tweesprong, voor de onherroepelijke keuzes. Bedankt voor dit leven! Toch mis ik de andere mogelijkheden. Alle schetsen willen werkelijkheid worden. Een motor rekt ver weg op het water de zomernachthorizon uit. Blijdschap en verdriet wellen op in het vergrootglas van de dauw. We weten het eigenlijk niet, maar vermoeden het: ons leven kent een zusterschip dat een heel andere route vaart. Terwijl de zon brandt achter de eilanden.
