Zodra Trini de jongen zag herkende ze hem, mijn broertje heeft een gezicht dat nog niet verwrongen is zei Mende op een dag daar in nummer vier, dat moest een jaar geleden zijn geweest aan het eind van de maand aangezien ze ongesteld was en gevoelige borsten had, het gaat evengoed doorlekken zei ze toen Trini alle handdoeken en lakens tevoorschijn had gehaald die ze kon vinden, ik vind het niet fijn als het een smeerboel wordt terwijl ze kast na kast doorzocht naar nog meer. Dat gezicht had hij niet meer en toch herkende Trini hem. Als hij nu hier staat is het vanwege mij dacht ze als hij nu hier staat is dat omdat Mende hem dat gevraagd heeft.
Zo begint donkere materie, de nieuwe door mij vertaalde roman van Balsam Karam die vandaag verschijnt. Eerder vertaalde ik voor het helaas gesneefde Kievenaar al haar vorige boek De singulariteit. De Nederlandse vertaling is inmiddels gevolgd door een Albanese, Arabische, Bulgaarse, Deense, Engelse, Koerdische, Noorse, Servische en Spaanse. Gelukkig heeft uitgeverij Jurgen Maas een goede neus voor schrijvers die ertoe doen en besloten dat haar nieuwe boek ook Nederlandse lezers weer bij de kladden moet kunnen grijpen.
‘Een liefdesroman’ is de ondertitel, een aanduiding die ook wel gebruikt wordt voor ‘romantische’ lectuur à la de bouquetreeks. Dit werk staat daar diametraal tegenover. Maar het gaat wel over de liefde, voor hetzelfde en het andere geslacht, over de liefde van en voor bloedverwanten, over de liefde die solidariteit heet. En het gaat over uitbuiting en geweld, geweld tegen vrouwen met name, in zijn afgrijselijkste vormen, maar ook over verzet daartegen dat misschien ook een vorm van liefde is.
‘Radicaal en gedurfd,’ schrijft een van Zwedens grootste kranten en een andere dat ze ‘de grenzeloze onrechtvaardigheden van de wereld tot leven weet te brengen en een gevoel schept van een filmisch, koortsachtig bestaan als in een droom’. Eén recensent spreekt niet over ‘fictie’ maar over ‘Balsam Karams lyrische frictie’. Een andere wordt er welhaast religieus van: ‘In de diepte van de tekst schemert een genade met een heel sterk licht,’ maar schrijft ook dat ‘de afwezigheid van psychologisering ontegenzeggelijk goed is voor de gezondheid’.
Het boek lijkt een voortzetting van het vorige, zoals dat ook een vervolg op het debuut van Karam leek te zijn. Het verhaal van de personages wordt voortgezet door nieuwe personages in soortgelijke omstandigheden. Ook stilistisch borduurt Karam voort. Het grootste deel van boek is geschreven in de voortmeanderende stijl die het begin van De singulariteit kenmerkt en een recensent tot deze typering brengt: ‘Karam schrijft een pulserend proza, haar lange kronkelende zinnen grijpen je beet’. Maar ook donkere materie heeft meer stijlen. Het slot kent een constante perspectiefwisseling die ook in het vorige boek voorkwam. Nieuw zijn de interviewfragmenten waaruit de vragen zijn verdwenen. De hierboven geciteerde beginpagina wordt gevolgd door deze:
Het was vrijdagmiddag halfdrie toen de jongen langs de westkant van de afgebrande velden aan kwam lopen en naar hen begon te roepen, Campo! Campo! schreeuwde hij onophoudelijk heen en weer benend en waar zijn jullie, stelletje klojo’s voordat hij zijn vuisten, niet heel grote, omhoogstak; Zonnebloemers riep de jongen wijdbeens en kom naar buiten voordat ik gek word richting de huisjes waar de mensen van Campo bij hun raam of in de deuropening waren gaan staan om hem vandaar te bekijken.
De jongen was heel moe en uitgedroogd, dat zag je aan zijn handen en in zijn gezicht, aan de schoenen twee maten te groot en de kapotgescheurde mouwen, dat hij lang op pad was geweest zonder fatsoenlijk te slapen, dat een driftig zoeken hem helemaal hierheen had gevoerd en dat hij onderweg ergens, misschien al vanaf het prille begin, had beseft dat wat hij zocht niet hier zou zijn, mijn zus, huilde de jongen daar voor de huisjes, breng me alsjeblieft bij mijn zus terwijl hij wanhopig heen en weer liep over Campo.
De jongen kwam op een vrijdag en ook al zag iedereen op Campo bij wie hij hoorde toch wachtten ze even af en verwelkomden ze hem niet meteen, de angst was te groot, zeiden de Zonnebloemers toen ze de jongen later met opgewarmde kokosmelk uit een kom en een groot stuk worteltaart de ergste honger lieten wegeten om hun daarna te vertellen waarvoor hij was gekomen, en over Mende zijn zus van zeventien van wie de Zonnebloemers al hielden, dat ze verdwenen was, dat hij nu al ruim drie maanden op haar terugkeer had gewacht en dat hij haar niet meer alleen kon zoeken, dit is niet de eerste keer zei de jongen en hij keek naar de Zonnebloemers Trini, Dida, Ibo en Mona, jullie hebben haar gevonden de vorige keer dat ze verdween en daarom ben ik hierheen gekomen – zodat we haar samen kunnen vinden zei de jongen die avond aan de eettafel.
Later vouwde de jongen zijn handen als in gebed onder zijn kin en zei hij mijn zus is mooi en heel aardig – ze is lang en blij en hartelijk en vriendelijk als ze praat – ze is nu drie maanden geleden verdwenen en heeft wonden op haar armen en benen – ze verdween op een ochtend om de moeder van Rozalin te gaan zoeken en nu mis ik haar – ze verdween op bijna de dag af een jaar na de eerste keer en nu mis ik haar – ze verdween en zei dat ze heel snel terug zou komen, maar dat was niet zo – ze verdween en voordat ze verdween vertelde ze me over jullie en over de brand in het restaurant – over Campo en de Zonnebloemers – over Trini, Dida, Ibo en Mona – over Mister en Misters mannen – over de bloemenhuisjes en de velden – over de vijgenboom en de autoweg – over de meisjes en de interviews – over Lupe, Irma en alle papieren – over Marcos, Lia en Orion – over de liefde en de toeristenhuizen – en over hoe je hier moest komen natuurlijk – ze vertelde hoe je hier moest komen en zei dat ik jullie moest opzoeken als dat echt nodig was – en dat is het – voor mij is dit echt nodig zei de jongen en hij keek om zich heen daar in de Zonnebloem.
En over alles waarover Mende hem vertelde, en nog meer, vertelt ook dit boek. De beginregels keren later tot en met de smeerboel nog eens woordelijk terug. Hoe dat zit ontdek je als je deze donkere materie leest.
Balsam Karam
donkere materie
(vertaald uit het Zweeds door Hans Kloos)
Uitgeverij Jurgen Maas, 1 september 2026
