Mijn recente vertalingen uit het werk van Thomas Tidholm – zie dit bericht – lokken reacties uit van andere dichters en blijken het abonneebestand te laten groeien van literair tijdschrift Terras waarin ze een jaar geleden verschenen. Dat werd weer gevolgd door een publicatie op Samplekanon – zie dit bericht – en Terras komt nu naast de teksten op papier ook met twee andere gedichten op de site: ‘Motor’ en ‘Het licht’.
Beide komen uit de bundel Rösterna från Avocadobergen (‘De stemmen uit de Avocadobergen’, 2018). De Avocadobergen zijn geen bergen, maar de naam van wat ooit een voorstadje is geweest. De grote stad waar het bij heeft gehoord is vergaan. In de bundel klinken de stemmen van de mensen die niet weg wilden of konden en van anderen die aan zijn komen waaien.
Bij de gedichten op de site van Terras past een andere tekst uit die bundel. Die vind je hieronder. Later hoop ik hier ook oudere vertalingen weer toegankelijk te maken.
_______
De zon
Ik geloof niet dat er iets anders is dan de zon. De zon komt over het veld groot als de dood, als een heel grote engel strijkt met de hand over het gras vergaart het zaad en vermengt het met licht
Wij gaan ’s ochtend vroeg het beton in Dragen het eten zeven trappen op, het venster is een gat recht voor ons Om negen uur komt ze om het grijze gebouw heen en recht naar binnen, bedient zich van brood en boter eet de kruimels op, slaat een brandend vierkant in de achtermuur. Wij zitten daar stil en lief
Niet alleen de nacht, niet alleen de kou is nu weg. Alles is weg Alleen de zon is er
Vorig jaar las ik Singulariteten, het tweede boek van de Koerdische Balsam Karam die sinds haar zevende in Zweden woont en in het Zweeds schrijft. Het bleek een wonderlijk, prachtig boek te zijn.
Het bestaat uit drie zeer verschillende delen. Het begint met een vrouw die haar vermiste dochter zoekt en haar andere kinderen en moeder steeds meer aan hun lot overlaat. In het tweede deel weigert een vrouw de in haar baarmoeder gestorven baby te baren. In het derde deel belandt een meisje met haar familie als asielzoekster in Zweden. Elk deel heeft een totaal andere, maar steeds even indringende stijl.
voorplat Zweedse uitgave en portret van de schrijfster
Wat de vrouwen met elkaar te maken hebben, verklap ik hier nog niet, want mijn vertaalvingers begonnen direct te jeuken. Na een enkele uitgeverij getipt te hebben besloot ik eerst maar drie fragmenten te vertalen zodat men zichzelf kon overtuigen van de ongekende kwaliteiten van dit boek. Uitgeverij Kievenaar deed dat zeer voortvarend en dus ben ik inmiddels aan de slag en verschijnt dit jaar bij Kievenaar De singulariteit, mijn vertaling van Balsam Karams boek dat de recensente van de gezaghebbende krant Dagens Nyheter tot deze lofzang verleidde:
‘Karam schrijft een proza dat nu eens golvend muzikaal is, dan weer strak en dan weer vederlicht. Het is poëtisch, enigmatisch en sterk vormbewust, maar nooit bombastisch of sentimenteel. Meerdere keren moest ik het boek even weg leggen om dat het te overweldigend was. Is Balsam Karam een van Zwedens meest begaafde, originele, relevante, rijzende schrijverssterren? Volgens mij wel. Ik hoop dat ze nooit ophoudt met schrijven.’
Meteen bij het allereerste begin van het boek moest ik al stilstaan. Het boek is opgedragen aan de vader en moeder van Karam en een aantal mensen die alleen bij hun naam worden genoemd. ‘Till mor och far’ zijn de eerste woorden.
Talen lijken zo hun voorkeur te hebben wie er het eerst wordt genoemd, vader of moeder. Dat was me al opgevallen toen ik een aantal regels uit Philip Larkins ‘This Be The Verse’ vertaalde voor collega’s die zich niet aan poëzie durfden te wagen. Dat begint zo: ‘They fuck you up, your mum and dad’. Als beide ouders worden genoemd zet het Engels de moeder vrijwel altijd voorop of het nu Mum, Ma, Mama of Mother is. In het Nederlands is het precies andersom. In onze taal komt moeder maar zeer zelden eerst te staan als ze in één adem wordt genoemd met vader. Dus werd dit de Nederlandse openingsregel: ‘Ze verneuken je, je pa en ma’.
Het Zweeds kent in dit geval niet zo’n idiomatische, dwingende volgorde. Je komt bijna even vaak ‘mamma och pappa’ en ‘mor och far’ tegen als ‘pappa och mamma’ en ‘far och mor’. Normaliter wordt het in vertaling toch steeds ‘pa en ma’, ‘vader en moeder’ omdat ons idioom dat wil. Maar in het Zweeds is het een keuze voor een schrijver. En in dit geval lijkt dat een zeer bewuste en betekenisvolle keuze te zijn. Dit is een boek van moeders en dochters die weer moeder zijn. Slechts één keer wordt een man een vader genoemd. De enige andere is de man aan wie het boek als tweede is opgedragen. Dus overweeg ik sterk om voor deze keer die volgorde ook in het Nederlands aan te houden. Voor moeder en vader. Zo gaat mijn vertaling denk ik beginnen.
Een volgende keer meer over het boek, misschien wel over de astronomische titel. Ook de titels van Karams prozadebuut en toneeldebuut zijn aan de sterrenkunde ontleend.
Eerder dit jaar nam literair tijdschrift Terras in zijn Scandinaviënummer vertalingen op uit Kajak, de recentste bundel van de Zweedse dichter Pär Hansson. Tegelijkertijd plaatste ik op deze site het prozagedicht ‘Duizelig’, een voorproefje uit de oudere bundel Familjekista (2001), met de belofte dat er meer zou volgen.
Vanaf vandaag vind je hier meer werk uit die bundel en uit Motorsågsminne, een bundel uit 2009. Dit schreef recensente Eline Karlsson over die bundel:
Het lijkt alsof Hansson niet wil kiezen tussen het landleven en het stadsleven en daardoor voltrekt dit onopgeloste conflict zich in de gedichten zelf. Dat geeft ze een onverwachte kracht. Het dichterlijk ik betreedt en ontvlucht de markt- en maatschappijstructuren. Alsof droom en werkelijkheid worden vermengd, alsof er in hetzelfde huis plaats is voor de levenden en de doden.
Na literair tijdschrift Terras geeft ook online tijdschrift Samplekanon de ruimte aan nieuw werk van Thomas Tidholm die ik al vertaal vanaf de jaren negentig. De teksten komen uit zijn nieuwste bundel Jordlöparens bok (Het boek van de loopkever, 2020). Het is een goed voorbeeld van een zelden, maar door Tidholm juist geregeld beoefend genre: een kruising tussen het essay en het prozagedicht, verlucht met pentekeningen van zijn eigen hand. De bundel heeft de ondertitel ‘over natuur, kunst en mensen’ en is ontstaan als onderdeel van een kunstproject maar is een eigen leven gaan leiden, dat ook resulteerde in een vierde nominatie voor de hoogaangeschreven Augustpriset.
voorplat van de bundel met pentekening van Tidholm
Vanwege die ondertitel en dus ook de thematiek is het jammer dat jordlöpare zich niet helemaal letterlijk laat vertalen in het Nederlands. Dan zou het beestje uit de Zweedse titel een aardeloper zijn in onze taal. Gelukkig komt het lopen wel mee in het Nederlands, want dat wordt veel gedaan in deze bundel, door allerlei insecten en andere dieren waaronder de mens. Lees het hier op Samplekanon.
In een buitenbibliotheekje rond de hoek vond ik laatst de vertaling van Insignificance, het intrigerende toneelstuk van Terry Johnson waarop Nicolas Roeg zijn gelijknamige prachtfilm baseerde. Daar dacht ik meteen aan toen ik aan mijn huidige vertaalklus begon, want het boek van James Clammer dat ik op het moment voor Querido vertaal heeft dezelfde titel.
Zoals meestal bij Engelse films is de filmtitel nooit vertaald en ook in Nederland Insignificance gebleven. Willem van de Sande Bakhuijzen maakte de Nederlandse versie van de theatertekst en regisseerde het stuk. Hij koos er met Zonder betekenis terecht voor om het origineel niet strikt na te volgen door een zelfstandig naamwoord te gebruiken, zoals bijvoorbeeld Onbeduidendheid.
affiche bij de Nederlandse voorstellingen
Zelf heb ik met de uitgeverij meerdere titels voor het boek overwogen, ook heel andere, zoals het verleidelijke Niet niets. Uiteindelijk vond ik de titel plotseling toen ik een andere term vertaalde. Het is net weer een ander accent.
